Het kadastraal inkomen historisch bekeken

De geschiedenis[1] van het kadastraal inkomen gaat terug tot de Hollandse periode, toen Willem I  de burger meer inspraak wilde geven bij de bepaling van de belastingen. Tot dan toe had de belastingambtenaar een arbitraire bevoegdheid om de huurwaarde van een pand vast te stellen en alzo het bedrag van de belasting vast te leggen. De wet van 28 juni 1822 bepaalde dat de belastingplichtige zelf een aangifte diende te doen, gebaseerd op reële huursommen.  Na de Belgische onafhankelijkheid werd hier gaandeweg terug van afgestapt en kwam de rol van de ambtenaar bij de bepaling van het inkomen uit huurgelden terug op de voorgrond. De reden hiervoor was niet fiscaal, maar electoraal. In de periode van het cijnskiesrecht bestond bij sommige burgers de tendens om de geïnde huursom te overdrijven, om alzo toegelaten te worden tot het kiezerskorps. De teveel betaalde belasting (cijns) werd uit geheime kassen van de politieke partijen terug betaald. De cijns speelde al van bij de verkiezing van het Nationaal Congres in 1830 een rol[2]. Daarnaast waren een aantal categorieën van rechtswege kiezer : rechters, advokaten, notarissen, officieren en geneesheren. In 1831 was het kiesrecht slechts toegekend aan 46.000 mannelijke burgers (ongeveer 1 op 22 volwassen mannen). De wet van 12 maart 1848 verlaagde de cijns voor alle kiesarrondissementen tot het grondwettelijke minimum van 20 gulden (42,32 frank) en het aantal kiezers steeg daarmee tot 79.079 mannen (dit noemt men de periode van het cijnskiesrecht met uniforme cijns). Daarbij moeten we nog vermelden dat het absenteïsme in de periode 1847-1892 zich tussen 15 en 30 procent situeerde, wat de representativiteit van de verkozen kamers nog verkleinde[3].

Dat census honores – Geld verschaft ereposten (Ovidius).

De cijns speelde niet alleen een cruciale rol bij het aanduiden van kiezers maar bepaalde ook wie kon worden verkozen. Om de Senaat uitsluitend aan de grootgrondbezitters (lees : de adel) te kunnen voorbehouden, werd de mogelijkheid om tot senator te kunnen worden verkozen afhankelijk van een enorm hoge som van verkiesbaarheidsbelasting : 1.000 gulden of 2.116 frank (de Belgische frank werd pas in 1832 ingevoerd). Bovendien waren het vooral de grondbelastingen die de kiescijns bepaalden: in 1831 waren ze goed voor 29 procent van de totale belastingopbrengsten. Het overleveren van de Senaat aan de adel was een bewuste keuze van de nieuwe natie. Zonder deze groep een deel van de macht te gunnen, zou men niet kunnen rekenen op de erkenning van de grote naties, waar eveneens adelijke grootgrondbezitters aan de macht waren[4]. Zowel naar binnen als naar buiten kon België immers maar ontstaan op basis van labiele politieke en diplomatieke evenwichten.

Omdat in 1848 de kiescijns tot het minimum was herleid, vergde een uitbreiding van het kiezerskorps een grondwetsherziening. Daar was volgens de machthebbers geen haast bij en de katholieke en de liberale partij bekampten elkaar via ingrepen in de fiscale materie. In 1871 werden accijnzen op het bier ingevoerd en als indirecte belastingen telden die niet mee voor het bereiken van de cijnskiesrechtdrempel. Dat had voor gevolg dat herbergiers, die traditioneel liberaal stemden, hun stem verloren. In 1878 werden de bewoners van openbare gebouwen vrijgesteld van grondbelasting. Ditmaal waren het de pastoors die niet langer voldeden aan de cijnseis.

Zolang het stemrecht gebonden was aan het betalen van belastingen, bestond er electorale fraude[5]. Wilde men die een halt toeroepen, dan moest men overdreven aangiften weren via een stelsel dat gebaseerd was op een  vergelijking van huursommen binnen eenzelfde gemeente. Daarmee was de basis gelegd van de tot op vandaag bestaande wetten op het kadastraal inkomen.

Voor algemeen stemrecht werd vanaf 1890 hevig betoogd en gestaakt. Toch verwierp de Kamer op 11 april 1893 met 115 stemmen tegen 26 bij 3 onthoudingen nog het voorstel Janson van algemeen stemrecht op 21 jaar[6]. Deze stemming bracht het land op de rand van de revolutie. Onder die druk stemde de Kamer een week later, op 18 april 1893, een wetsvoorstel dat het algemeen  meervoudig stemrecht invoerde. Zo kon men als eigenaar van een onroerend goed toch nog een bijkomende stem uitbrengen en bleven in deze compromisoplossing belastingen een rol spelen bij de kiesverrichtingen. Vanaf 1893 werd stemmen verplicht en dienden dus alle kiezers op te dagen. Deze belangrijke hervormingen zorgden bij de verkiezingen van 14 oktober 1894 voor een politieke aardverschuiving: de kiezers stuurden 104 katholieke, 14 liberale en 34 socialistische afgevaardigden naar de Kamer. Te Aalst stak het sociaal geïnspireerde Daensisme[7] de kop op. Het einde van het zuivere censusregime luidde de steile opgang in van de partijen die het prangende sociale vraagstuk op de voorgrond zouden schuiven.

Het algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen kwam er – eveneens onder druk van de straat en zonder een grondwetsherziening – bij gewone wet van 9 mei 1919[8]. In hetzelfde jaar, en nog voor de kamers ontbonden werden, kwam ook de eerste wet op de inkomstenbelasting tot stand[9].